NGÔN NGỮ & VĂN HÓA

CHÚC MỪNG NĂM MỚI

Không thể phát triển bệnh viện cho vật

Posted by tuldvnhloc trên Tháng Một 29, 2010

Lê Đình Tư
(Bài đã đăng trên tạp chí “Tri thức trẻ)

Gần đây, có thể quan sát thấy một hiện tượng khá phổ biến trong việc sử dụng tiếng Việt: Do tiếng Việt không có người chăm sóc nên các cá nhân được dịp thể hiện khả năng sáng tạo ngôn ngữ của mình. Sự sáng tạo những từ ngữ mới, cách gọi mới dường như đã trở thành một trào lưu, mạnh ai nấy làm, không có sự kiểm soát nào cả. Điều đó đang làm cho tiếng Việt trở thành một thứ ngôn ngữ có phần kì lạ và lộn xộn.
Sự cách tân ngôn ngữ luôn luôn xảy ra trong cuộc sống của một cộng đồng ngôn ngữ. Tuy nhiên, sự cách tân ngôn ngữ phải dựa trên sự hiểu biết thấu đáo về toàn bộ hệ thống ngôn ngữ. Điều đó thật không dễ một chút nào, ngay cả đối với các nhà khoa học nghiên cứu về ngôn ngữ. Từ bao nhiêu năm nay, giới chuyên môn ở nước ta đã muốn cải tiến cách viết “y” và “i” sao cho thống nhất và hợp lí, nhưng rốt cuộc, cho đến bây giờ, người ta vẫn chưa tìm ra được cách khắc phục những trường hợp viết thiếu nhất quán như kỹ/kĩ; mỹ/mĩ; mỳ/mì; quý/ quí…Điều đó chứng tỏ cải tiến hay cách tân ngôn ngữ thực sự không phải là công việc đơn giản vì phải dựa trên những hiểu biết khoa học chắc chắn để sự cải tiến hay cách tân theo hướng này hay hướng kia không phá vỡ tính hệ thống của ngôn ngữ.
Sự sáng tạo tên gọi của các sự vật trên cơ sở các từ đã có sẵn liên quan đến sự hiểu biết về ý nghĩa của các từ trong ngôn ngữ. Song, ý nghĩa gắn với từ nhiều khi là một cái gì đó rất khó nắm bắt. Nó là sự hiểu biết về các sự vật, hiện tượng, về nội dung các khái niệm không chỉ liên quan đến hiện thực khách quan mà còn liên quan đến toàn bộ hệ thống ngữ nghĩa của ngôn ngữ. Do đó, cần phải có kiến thức rất sâu và rộng về ngôn ngữ mới có thể xác định được ý nghĩa của từ một cách chính xác. Việc hiểu chính xác ý nghĩa của các từ đã khó, nhưng việc cải tiến nó hay cách tân nó càng khó hơn. Một từ, nếu bị sử dụng sai lệch hoặc được sáng tạo tùy tiện, sẽ làm cho hệ thống ngôn ngữ bị xáo trộn, dẫn đến những cách nói, cách hiểu không rõ ràng, mang tính đại khái và rất chủ quan, chẳng giống ai.
Gần đây, ở nước ta, người ta đã phát triển khá nhiều loại bệnh viện trên cơ sở hiểu biết mơ hồ về khái niệm (ý nghĩa) mà từ bệnh viện biểu thị. Ở các thành phố, người ta đã mở những loại bệnh viện mới là bệnh viện máy vi tính, bệnh viện xe máy, và thậm chí cả bệnh viện chó. Đó không phải là những cách nói theo nghĩa bóng cho vui mà là những tên gọi được dùng làm biển hiệu hẳn hoi. Thoạt nghe thì dường như không có gì đáng nói cả, vì ai cũng hiểu là người ta muốn nói tới xưởng sửa chữa máy vi tính, hay xưởng sửa chữa xe máy. Nhưng đó chỉ là sự liên tưởng có tính chủ quan, sự “đoán mò” kiểu như khi ta nghe một từ tiếng lóng, hay thậm chí một câu thơ có nghĩa nước đôi chẳng hạn, chứ không phải là căn cứ vào ý nghĩa thực sự của từ. Nếu nói về ý nghĩa thực sự của từ thì đương nhiên, ta không thể phát triển một loại bệnh viện gọi là bệnh viện chó. Nhưng điều đó vẫn cứ đang xảy ra. Dường như người ta quên mất (hay không biết) rằng bệnh viện chỉ là nơi khám và chữa bệnh cho người. Khi cần xác định thêm tính chất chuyên môn của bệnh viện, người ta thêm các từ đi kèm như: bệnh viện phụ sản, bệnh viên lao, bệnh viện K, bệnh viện nhi…. Xét trong hệ thống đó, bệnh viện chó không biết nên hiểu là bệnh viện chữa một loại bệnh có tên gọi là chó, hay đây là bệnh viện chữa bệnh không tốt mà người ta chửi là bệnh viện chó. Ở Thanh Hóa, có một làng Chó vốn là tiếng chửi như vậy chứ không phải là làng cho chó hay của chó. Hơn nữa, bệnh viện là một cơ sở y tế, chứ không phải là cơ sở cơ khí, điện tử hay thú y. Không chỉ có tiếng ta mà các thứ tiếng khác cũng đều như vậy. Chỉ có điều, ở các nước khác, người ta nắm rất rõ cái khái niệm mà từ bệnh viện biểu thị, nên người ta không cho phép khai triển những “sáng kiến” ngôn ngữ kiểu này như ở ta. Cho nên, người ta không có các bệnh viện máy vi tính, bệnh viện xe máy, hay bệnh viện chó. Vậy, tại sao chúng ta không nói xưởng sửa chữa máy vi tính, xuởng sửa chữa xe máy, hay trạm thú y như từ trước tới nay vẫn dùng? Các tên gọi mới “bắt mắt” hơn, hay “hoành tráng” hơn chăng? Điều chắc chắn là: những tên gọi đó không rõ ràng. Mà tên gọi đã không trong sáng thì chất lượng cũng rất đáng ngờ. Còn nếu các tác giả của những tên gọi đó muốn làm một cuộc cách mạng trong tiếng Việt thì có lẽ cũng nên kiểm tra lại xem mình hiểu hệ thống tiếng Việt tới mức nào. Bởi vì, với những sáng kiến tùy tiện kiểu như trên, rồi đây con cháu chúng ta có thể sẽ có sáng kiến ngược lại: gọi bệnh viện là xưởng chữa bệnh cho người. Và khi ấy, các bệnh nhân thay vì xuất viện, sẽ xuất xưởng, để cho các máy móc và thú vật xuất viện. Và trong xu thế hội nhập hiện nay, người nước ngoài đến Việt Nam sẽ vô cùng ngơ ngác, vì ở thế kỉ 21 này, người Việt vẫn chưa phân biệt được sự khác nhau giữa người, vật và động vật, giữa y tế, cơ khí, điện tử và thú y. Hơn thế nữa, rồi đây các trường học ở nước ta sẽ phải xây dựng lại mục tiêu đào tạo: các trường đại học bách khoa sẽ đào tạo các bác sĩ cho máy vi tính, ô tô, xe máy, tủ lạnh … còn các trường đại học y khoa sẽ đào tạo kĩ sư chữa bệnh cho người.
Sự mơ hồ trong việc sử dụng các khái niệm (tức là ý nghĩa của từ) không chỉ liên quan đến hiệu quả giao tiếp ngôn ngữ. Nó có thể đưa đến những sai lầm tai hại trong những hoạt động khác. Một ví dụ điển hình là từ khuyến học. Ở thời kì mà phần lớn dân số nước ta mù chữ thì khuyến học là một phong trào hết sức cần thiết và đã được phát động đúng lúc. Khái niệm khuyến học khi ấy đã được hiểu chính xác, và vì thế, việc khuyến học đã góp phần tích cực cho công cuộc chấn hưng dân tộc: xóa nạn mù chữ và nâng cao trình độ dân trí cho xã hội ta. Song, ở giai đọan hiện nay, khi mà xã hội chúng ta đang đấu tranh quyết liệt với nạn dạy thêm, học thêm tràn lan thì việc khuyến học trở thành một việc làm đi ngược với chủ trương đó. Chưa “khuyến” mà con cháu chúng ta đang phải học ngày 3-4 ca, vậy nếu “khuyến” nữa thì không biết các cháu còn phải học thêm những ca nào nữa đây? Cho nên, vì hiểu không đúng khái niệm, các hội khuyến học hiện nay ở ta chỉ làm mỗi một việc, đó là tặng thưởng tiền hoặc hiện vật cho các cháu học giỏi, còn việc các cháu có vì những phần thưởng đó mà học chăm chỉ hơn không thì chẳng ai dám chắc. Chẳng có cháu nào lại nghĩ là mình phải học cho giỏi để được nhận phần thưởng của các hội khuyến học. Các cháu học ngày học đêm là vì muốn lọt được vào cái cổng đại học bé tí của các trường đại học, chứ không phải là do khuyến học. Cho nên, nhiều khi, hội khuyến học chỉ được mở ra để khuếch trương thành tích học tập của con cháu nhằm làm vẻ vang cho các gia đình, dòng họ hay làng xã… Không có nước nào mà nhà nhà khuyến học, làng làng khuyến học, xã xã khuyến học như ở ta. Thế thì làm sao mà chống được nạn học thêm và dạy thêm!
Và cũng đã đến lúc chúng ta cần phải chấm dứt tình trạng người người sáng tạo ngôn ngữ như hiện nay để cho tiếng Việt vẫn là một ngôn ngữ giàu đẹp và trong sáng.

__________________________________________

Advertisements

Trả lời

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s

 
%d bloggers like this: